मानव बेचबिखनविरुद्ध बारामा सचेतनामूलक कार्यक्रम : प्रविधिको दुरुपयोग रोक्न प्रहरीको आग्रह।
कानुनमा कडा सजायको व्यवस्था भए पनि मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि सामाजिक सचेतना र प्रविधिको सुरक्षित प्रयोग आवश्यक
बारा, २० भदौ । मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्धको २०औँ राष्ट्रिय दिवसको अवसरमा जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाराको आयोजनामा सचेतनामूलक कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ। “प्रविधिको सही प्रयोग र सजगता : मानव बेचबिखनरहित राष्ट्र निर्माणमा ऐक्यबद्धता” भन्ने मूल नाराका साथ जिल्ला प्रशासन कार्यालय बाराको सभाहलमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो।
त्यसतै जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाराका प्रहरी नायब उपरीक्षक (डीएसपी) मीनबहादुर घलेले जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाराले मानव वेचबिखन लगायत जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाट हेर्नुपर्ने सम्पुर्ण किसिमको मुद्दाहरुमा प्रहरीले निष्पक्ष रूपमा अनुसन्धान गर्दै आईरहेको कार्यक्रममा जानकारी गराउन भयो। । भने कार्यक्रमको सञ्चालन प्रहरी नायब निरीक्षक (प्रनानि) प्रीन्स साहले गर्नुभएको थियो। कार्यक्रममा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार र मानव तस्करीका विषयमा प्रहरी निरीक्षक राजकुमार ठाकुरले सहभागीहरुलाई विस्तृत जानकारी प्रस्तुत गर्नुभएको थियो।
कार्यक्रममा मानव बेचबिखनलाई केवल सामाजिक समस्या मात्र नभई मानव अधिकार, स्वतन्त्रता, मर्यादा र व्यक्तिको जीवनमाथि हुने गम्भीर अपराधका रूपमा व्याख्या गरिएको थियो। पछिल्लो समय प्रविधिको विकाससँगै अपराधीहरूले सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल फोन, अनलाइन रोजगारीका विज्ञापन, वैदेशिक रोजगारीको प्रलोभन तथा विभिन्न डिजिटल माध्यमको प्रयोग गरी मानिसलाई आफ्नो जालमा पार्न सक्ने भएकाले नागरिकलाई थप सचेत रहन आग्रह गरिएको थियो।
मानव बेचबिखन के हो ?
नेपालको मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ ले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारलाई नियन्त्रण गर्न कानुनी व्यवस्था गरेको छ। उक्त कानुनले मानिसलाई बेच्ने वा किन्ने, वेश्यावृत्तिमा लगाउने उद्देश्यले ओसारपसार गर्ने तथा विभिन्न प्रकारका शोषणमा पार्ने कार्यलाई अपराधका रूपमा लिएको छ।
मानव बेचबिखनको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै गएको प्रहरीको भनाइ छ। विगतमा रोजगारी वा अन्य प्रलोभन देखाएर सीमापार लैजाने घटना बढी चर्चामा आउने गरे पनि अहिले सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधिमार्फत समेत मानिसलाई विश्वासमा लिएर ठगी, शोषण तथा बेचबिखनको जोखिममा पार्ने अवस्था देखिन थालेको छ।
विशेषगरी महिला तथा बालबालिका मानव बेचबिखनको उच्च जोखिममा रहने भएकाले उनीहरूको सुरक्षा र संरक्षणमा परिवार, समुदाय, प्रहरी, स्थानीय तह, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक संघसंस्थाको भूमिका महत्वपूर्ण हुने कार्यक्रममा बताइएको थियो।
कानुनमा कस्तो सजायको व्यवस्था छ ?
मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रणका लागि नेपालमा विशेष कानुनको व्यवस्था गरिएको छ। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ अनुसार कसैले मानिस किनबेच गर्ने, वेश्यावृत्तिमा लगाउने उद्देश्यले ओसारपसार गर्ने वा कानुनले निषेध गरेका अन्य कार्य गरेमा कसुरको प्रकृतिअनुसार कैद तथा जरिवानाको व्यवस्था गरिएको छ।
कानुनले पीडितको संरक्षण, उद्धार, पुनःस्थापना तथा पीडितलाई क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउने विषयलाई समेत महत्व दिएको छ। मानव बेचबिखनमा संलग्न व्यक्ति, समूह वा त्यस्तो अपराधमा सहयोग गर्ने व्यक्तिमाथि समेत कानुनी कारबाही हुन सक्ने व्यवस्था छ। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारमा संलग्न भएको प्रमाणित भएमा अपराधको प्रकृति र अवस्थाअनुसार दीर्घकालीन कैद सजाय तथा जरिवाना हुन सक्ने भएकाले यस्तो कार्यलाई सामान्य अपराधका रूपमा नलिन प्रहरीले सचेत गराएको छ। त्यसैगरी पीडितलाई डर, त्रास, धम्की वा दबाबमा राख्ने, अनुसन्धानमा अवरोध गर्ने तथा पीडितलाई पुनःजोखिममा पार्ने गतिविधिमाथि समेत कानुनी कारबाही हुन सक्ने व्यवस्था रहेको कार्यक्रममा जानकारी गराइएको थियो।
वैदेशिक रोजगारीको नाममा हुने शोषणप्रति सचेत हुन आग्रह
कार्यक्रममा वैदेशिक रोजगारी तथा विदेश जाने क्रममा हुने मानव बेचबिखन र शोषणका जोखिमबारे समेत चर्चा गरिएको थियो। पछिल्लो समय आकर्षक तलब, सहज रोजगारी, विदेशमा राम्रो अवसर तथा अन्य प्रलोभन देखाएर व्यक्तिलाई आफ्नो सम्पर्कमा ल्याउने र पछि शोषण गर्ने जोखिम रहेकाले इजाजत प्राप्त म्यानपावर, सरकारी निकाय तथा आधिकारिक माध्यमबाट मात्र वैदेशिक रोजगारीको प्रक्रिया अघि बढाउन आग्रह गरिएको थियो। सामाजिक सञ्जालमा अपरिचित व्यक्तिले पठाएको रोजगारी, विवाह वा विदेश जाने प्रस्तावलाई तत्काल विश्वास नगर्न तथा आफ्नो व्यक्तिगत कागजात, नागरिकता, राहदानी, बैंक विवरण र अन्य संवेदनशील जानकारी अपरिचित व्यक्तिलाई नदिन समेत सचेत गराइएको थियो।
प्रविधिको सही प्रयोगमा जोड
यस वर्षको राष्ट्रिय दिवसको मूल नाराले समेत प्रविधिको सही प्रयोग र सजगतालाई प्राथमिकता दिएको छ।
प्रहरीका अनुसार प्रविधि आफैँ अपराधको माध्यम नभए पनि यसको गलत प्रयोगले मानव बेचबिखन तथा अन्य अपराधलाई सहज बनाउन सक्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा अपरिचित व्यक्तिसँगको सम्पर्क, अनलाइन मित्रता, रोजगारीका विज्ञापन, वैदेशिक रोजगारीको प्रस्ताव तथा आर्थिक कारोबारमा विशेष सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई समेत सामाजिक सञ्जालको सुरक्षित प्रयोगबारे परिवार र विद्यालयले नियमित रूपमा जानकारी गराउनुपर्नेमा जोड दिइएको थियो।
नागरिक पनि अपराध नियन्त्रणका महत्वपूर्ण साझेदार
कार्यक्रममा मानव बेचबिखन नियन्त्रण प्रहरीको मात्र जिम्मेवारी नभएको स्पष्ट पार्दै समाजका प्रत्येक नागरिकको भूमिका महत्वपूर्ण हुने बताइएको थियो।कुनै व्यक्ति शंकास्पद रूपमा ओसारपसार भइरहेको, जबर्जस्ती लगिएको बेचबिखनको जोखिममा परेको वा कुनै गिरोहले मानिसलाई प्रलोभन तथा दबाबमा पारिरहेको जानकारी भए तत्काल प्रहरी तथा सम्बन्धित निकायलाई खबर गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको थियो।
मानव बेचबिखनको जोखिममा परेका व्यक्तिलाई दोष लगाउने वा सामाजिक रूपमा बहिष्कार गर्नेभन्दा उनीहरूको उद्धार, संरक्षण, कानुनी सहायता र पुनःस्थापनामा सहयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो। कार्यक्रममा मानव बेचबिखनविरुद्धको अभियानलाई एक दिनको दिवसमा मात्र सीमित नगरी आगामी दिनमा पनि निरन्तर सचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको थियो। विद्यालय, कलेज, सीमा क्षेत्र, सार्वजनिक यातायातका साधन, बसपार्क, बजार क्षेत्र तथा जोखिमयुक्त समुदायमा नियमित रूपमा सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके मानव बेचबिखनको जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिने प्रहरीको धारणा थियो। त्यसका लागि प्रहरी, प्रशासन, स्थानीय तह, नागरिक समाज, सामाजिक संघसंस्था, सञ्चारमाध्यम र आम नागरिकबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको कार्यक्रममा सहभागीहरूले बताएका थिए।
मानव बेचबिखनविरुद्ध सबै एकजुट हुनुपर्छ
कार्यक्रमको अन्त्यमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्धको अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन सबै सरोकारवाला निकायले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको थियो।
मानिसलाई वस्तुसरह किनबेच गर्ने, प्रलोभनमा पारेर ओसारपसार गर्ने तथा शोषण गर्ने कार्य सभ्य समाजका लागि गम्भीर चुनौती भएकाले यसको अन्त्यका लागि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै सामाजिक चेतना र नागरिकको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य रहेको कार्यक्रममा जोड दिइयो।
मानव बेचबिखनविरुद्ध ऐक्यबद्धता
सुरक्षित समाजको हाम्रो प्रतिबद्धता” भन्ने सन्देशसहित सम्पन्न कार्यक्रमले बारामा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्ध जनचेतना विस्तार गर्न महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। त्यसतै जिल्ला प्रहरी कार्यालय बारामा आ.ब. २०८१/०८२ सालामा चारवटा मानव बेचबिखनको मुद्दा दर्ता भएको प्रहरी निरीक्षक ठाकुरले कार्यक्रममा जानकारी गराउनु भएकोको थियो। कार्यक्रममा विभिन्न संघ सस्थाको अध्यक्ष तथा प्रतिनिधिहरुको प्रतिनिधित्व र बाराका सक्रिय संचार कर्मीहरुको उपस्थिति रहेको थियो कार्यक्रममा करिब १५० जाना सहभागी थिए।
